Skip Ribbon Commands
Skip to main content
Chào mừng đến với Cổng thông tin điện tử huyện Ngân Sơn - tỉnh Bắc Kạn

Người Dao Tiền lưu giữ nghệ thuật batik

( Cập nhật lúc: 18/12/2019  )
Người Dao Tiền ở Ngân Sơn duy trì nghệ thuật batik để tạo thành những đường nét hoa văn tinh tế trên trang phục
Batik là một tấm vải truyền thống được tạo ra bằng kỹ thuật nhuộm sáp và in các hoa văn bằng phương pháp thủ công truyền thống. Nghệ thuật Batik đã xuất hiện từ hơn 2500 năm trước ở Viễn Đông, Trung Đông, Trung Á, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia … Không chỉ có ở trên thế giới mà tại Việt Nam, người Dao Tiền Bắc Kạn cũng áp dụng nghệ thuật này để trang trí lên trang phục của mình. Đó là những nét độc đáo, riêng biệt mà không phải dân tộc nào cũng có được.

 Nếu như chiếc áo dài màu chàm được trang trí bằng những hoa văn thêu thủ công với nhiều chỉ màu xen kẽ nhau thì chiếc váy chàm lại được người Dao Tiền sáng tạo, áp dụng nghệ thuật batik lên chiếc váy để tạo ra sự khác biệt làm nổi bật hoa văn trên nền váy chàm.

Người Dao Tiền ở Ngân Sơn, từ bao đời nay đã có truyền thống in hoa văn bằng sáp ong lên mặt vải, công việc này do người phụ nữ đảm nhiệm. Khi được hỏi về nguồn gốc in hoa văn sáp ong, bà Đặng Thị Sinh, thôn Nà Chúa, xã Thuần Mang chia sẻ: “Tôi không biết việc in hoa văn trên váy này có từ khi nào, chỉ biết lớn lên thấy bố mẹ lấy sáp ong in hoa văn lên váy”.

Cũng theo bà sinh cho biết, bà đã in hoa văn bằng sáp ong được hơn 40 năm, để mà làm được một bánh sáp ong tốt thì cần phải làm rất nhiều công đoạn: Khi nước sôi, lần lượt cho sáp thô hoặc bánh tổ cũ vào (mỗi lần cho vào vài ba cái tùy thuộc thể tích của nồi lớn nhỏ), dùng chiếc đũa bếp hoặc dùng một cái cây dài quậy đều lên. Khi nước đã sôi được vài dạo thì sáp tinh chất cũng đã tan vào trong nước, phần còn lại là bã, hoặc phần xác không tan được. Dùng một cái vợt có lỗ bằng ngón tay út để vớt số bã sáp ong nổi lềnh bềnh phía trên rồi gõ nhẹ nhàng cho nước rơi xuống bớt, sau đó đem bỏ phần cặn bã đó đi. Làm như thế cho đến khi vớt bỏ hết phần xác vụn nổi phía trên mặt nước. Tiếp theo, nhấc vật chứa xuống, khi nước vừa hết sôi (không thấy sủi bọt), thổi cho các vụn sáp dạt vào một bên thành vật chứa rồi vớt bỏ đi.Đặt vật chứa vào chỗ cố định, qua ngày hôm sau sáp nguội, đóng thành bánh.Lấy ra rồi dùng dao cạo đi lớp phấn hoa đóng bên dưới bánh sáp.Đó là công đoạn đầu tiên. Cứ vài ba lần như thế, ta có thể tập hợp các bánh sáp mỏng này lại bằng cách đập vụn ra bỏ vào vật chứa rồi đổ nước vào, đun nhỏ lửa từ từ cho sáp tan ra hết rồi lại vớt cặn một lần nữa. Sau đó, nhắc nồi xuống lại để vào một chỗ ổn định.Sau một vài ngày, ta lấy bánh sáp ra và cũng cạo sạch đi lớp phấn hoa đóng bên dưới.Lần này ta đã có một bánh sáp nguyên chất, có thể để nhiều năm mà không bị hư”.

Bộ dụng cụ in sáp ong rất đơn giản, người Dao sử dụng cây trúc để uốn hình tam giác với nhiều kích cỡ khác nhau để in các đoạn thẳng và góc. Còn hoa văn hình tròn, dùng ống tre có đường kính to nhỏ khác nhau từ 1,5cm đến 2cm để in các hình tròn, một vài lá chít được ép phẳng dùng làm cữ.

Những hoa văn được tạo trên trang phục của người Dao Tiền chính là cách thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ, cẩn trọng của mỗi người phụ nữ.  Với chiếc váy của phụ nữ thì hoa văn lại được vẽ, in bằng sáp ong, tức nghệ thuật batik. Để tạo thành những đường nét văn hoa tinh tế, người Dao tiền dùng tre, dây đồng tạo thành hình tam giác hoặc hình chữ T, nhúng vào đĩa sáp ong đặt trên bếp than hồng rồi chấm, vẽ từng nét vào váy. Bà Triệu Thị Huệ, thôn Đèo Gió, xã Vân Tùng chia sẻ: “Khi in, người ta căng tấm vải trắng trên mặt sau của cái mẹt, miết cho tấm vải thật phẳng, chia tấm vải thành nhiều ô cột bằng nhau. Sáp ong cho vào một cái bát con rồi sau đó để cạnh bếp lửa cho sáp ong tan chảy ra. Sáp phải có độ loãng cần thiết mới in được, nếu loãng quá khi in hoa văn hay bị nhoè, đặc quá thì sáp ong không ăn vào vải. Công việc in ấn được làm liên tục khi nào hết khổ vải mới được nghỉ… Sau khi in sáp ong, người ta sẽ đợi để chúng đông đặc như sáp nến rồi mới đem đi nhuộm chàm nhiều lần rồi phơi khô. Đối với những bộ trang phục in sáp ong thì không nên phơi ở chỗ quá nóng bởi sáp ong sẽ dễ bị tan hết. Phơi khô xong, đem những tấm vải đó luộc qua nước sôi. Sáp ong gặp nhiệt độ cao sẽ tan hết và để lộ ra những đường trắng trên vải, tạo thành những hoa văn trắng trên sắc nền chàm xanh”.

Trên chiếc váy được người Dao sáng tạo 6 loại hoa văn khác nhau bằng nghệ thuật batik, thứ tự từ cạp váy trở xuống, bao gồm: Chùn thốp (hoa văn hình đồng xu), Chùn Heng (hoa văn kẻ ngang), Chùn chủn (hoa văn các hình chữ nhật xếp chồng vào nhau), Sà Pjơi (hoa văn hình chữ nhật có vạch kẻ bên trong), Chùn chjao (hoa văn sóng nước màu trắng), Chùn Meng (hình sóng nước màu chàm). Mô típ hình đồng xu được in trên váy của phụ nữ Dao tiền. Các đồng xu này thêu thành dải liên tiếp nhau chạy hết chiều rộng của váy. Hoa văn này được sử dụng để tạo hình trên váy, nó thể hiện niềm mong ước của dân tộc Dao Tiền về sự thịnh vượng, mong muốn cuộc sống no đủ, tốt đẹp hơn. Một số phụ nữ cho biết những hình tròn tượng trưng cho núi non.

Đối với cư dân nông nghiệp lúa nước, nước là nguồn sống của con người và vạn vật. Nhưng nước cũng là mối hiểm họa đối với con người như: lũ lụt, lũ quét,.. Hình tượng sóng nước thường là những môtíp được bố trí ở phía dưới của bố cục, gồm những đường lượn cong đều vừa là hình tượng cây, vừa mang hình tượng núi.

Hoa văn hình sóng nước thể hiện dày đặc trên chiếc váy nền chàm, rất rõ nét. Nó như một lời nhắc nhở của thế hệ trước tới thế hệ sau: hãy luôn ghi nhớ và trân trọng cuộc hành trình của tổ tiên, hăng say lao động, sản xuất, vươn lên trong cuộc sống. Một số phụ nữ cho biết các đường thẳng tượng trưng cho đất và nước.

Theo lời của các cụ cao tuổi người Dao, với ý thức hệ phong kiến xưa, người phụ nữ Dao Tiền không được học chữ, vì vậy họ không có bản ghi chép trong đầu về những vấn đề mà họ cảm nhận trong cuộc sống. Chính vì vậy, họ đã áp dụng nghệ thuật batik in những hoa văn biểu trưng cho những mong ước trong lao động và sản xuất của người Dao Tiền. Đó vừa là cái đẹp của ngàn đời đúc kết, vừa là những thông điệp của đời sống xã hội Dao xa xưa.

Ngày nay, nhờ sự phát triển của khoa học, công nghệ, các loại vải công nghiệp độc chiếm vị trí trên thị trường và được ưa chuộng bởi sự tiện lợi khi sử dụng. Nhưng với người Dao Tiền ở Ngân Sơn, trang phục truyền thống nói chung và truyền thống in hoa văn sáp ong nói riêng vẫn được bảo tồn và duy trì./.

Triệu Thu
Sign In

Chung nhan Tin Nhiem Mang